Deprem Sonrası Yazın Hayatında Afet Kültürü – Kenan ÇABUK

6 Şubat 2023 günü Kahramanmaraş merkezli meydana gelen iki ayrı büyük deprem birçok insanı sevdiklerinden, ailelerinden, akrabalarından ve sahip olduklarından ayırdı. Bu depremler nedeniyle hala birçok insanımız psikolojik olarak düzelemedi. Aslında toplumda depremin psikolojik etkileri neredeyse konuşulmaz hale geldi. Yıkılan binaların yerlerine yenileri dikilmeye başladı bile, fakat içten yıkılmış insanlarımızın tekrar eski haline gelmeleri çok daha uzun sürecektir. Ayrıca bu konuda artık kimse konuşmamaktadır. Halbuki insanların iç yıkıntılarını düzeltmek, ekonomik anlamda da maddi anlamda da belirli bir güç oluşturabilecekken maalesef yıkılmış binaları veya kurumları ayağa kaldırmaya odaklanıyoruz.

Halbuki insan odaklı bir düzelmeye veya normalleşmeye devam edebilsek bunun bize katkısı çok daha fazla olacaktır. İşte burada edebiyat ve yazın hayatı devreye giriyor. “İnsanın ilacı yine insandır” düsturu ile hareket edilmektedir. Yaşanan büyük felaketlerde ortaya çıkan kendini ifade etme özelliği veya aktarmacılık becerisi ile hazırlanan çalışma ve eserler, afetzede insanların psikolojisine bir nebze yardımcı olmaktadır. İnsanların duygusal, psikolojik ve sosyal durumlarını dönüştürerek, edebiyat dünyasında yeni temaların, anlatıların ve sanat biçimleri veya akımların gelişmesine zemin hazırlayan derin kültürel dönemeçler ortaya çıkmaktadır. Kahramanmaraş depreminin en fazla etkilenen ili olan Hatay’da yazarlar ve sanatçılar, birey olarak ve toplumsal hafızayı yansıtan eserler üretmeye yönelmişlerdir.

Tarihsel olarak edebiyat, afetlerin insan hayatındaki etkilerini belgelemek için güçlü bir mecra olmuştur. Yunan tragedyalarından başlayarak, 21. yüzyılın modern romanlarına kadar uzanan geniş bir yelpazede felaketler, edebi temaları ve karakter gelişimlerini zenginleştirmiştir. Bu bağlamda, “afet kültürü” terimi hem fiziki bir afetin etkilerini hem de bu afetin oluşturduğu psikolojik etkilerin sanatsal ve edebi yansımalarını kapsamaktadır. Edebiyat alanında “afet kültürü” örneklerinde, toplumu etkileyen bu büyük travma sonrasında başta acı, kayıp ve yeniden doğuş gibi temaları işleyerek okuru bir ortak deneyimde veya bir duygu da birleşme işlevi görmektedir.

Örneğin, deprem sonrası yazarların eserlerinde, felaketin oluşturduğu acıların yanı sıra, hayatta kalma mücadeleleri, enkaz altında yaşanan psikolojik travma ve gerilimler, hayat mücadelesinin sonunda varılan olumlu veya olumsuz sonuçlar, dayanışma ve yeniden inşa süreçleri gibi unsurlar ön plana çıkmaktadır. Bu tür eserler, okuyucuların empati yapmalarını sağlayarak, toplumsal hüzünleri ve iyileşme süreçlerini anlamalarına olanak tanımaktadır. 1999’da meydana gelen Gölcük Depremi, Türk edebiyatında yalnızca gerçek bir olay olarak değil, aynı zamanda insanların dayanıklılığı ve yeniden doğuşu üzerine yazılan eserlerde simgesel bir yapı taşına dönüşmüştür. Eserlerinde bu türden kolektif acılarla yüzleşen yazarlar, toplumsal duyarlılığı arttıran ve insanları derin bir düşünmeye yönlendiren eserler üretmişlerdir. Bu konuda verebileceğimiz bir diğer örnek de 2020 yılında tüm dünyayı kasıp kavuran “Coivd-19” salgınıdır. Bu dönemde insanlar zorunlu olarak evlerinden çıkmamaya, tecrit edilmeye, sürekli bir hastalık korkusu psikolojisi ile mücadele etmeye çalıştılar. Bu dönem sonunda televizyon dizilerinde, sinemalarda ve edebi eserlerde salgın temalı film, dizi ve kitaplar ortaya çıktı.

Günümüz edebiyatı ise daha geniş bir perspektif sunmakta, afetlerin sadece bireyler üzerindeki etkilerini değil, aynı zamanda ekosistemler, kültürel çeşitlilik ve toplumsal yapı üzerindeki yıkıcı boyutlarını da incelemektedir. Bazı yazarlar, deprem sonrası yeniden yapılanma süreçlerinde bireyler ile toplumlar arasındaki ilişkileri sorgulayarak, edebiyatın rolünü yeniden tanımlamaktadır. Böylece, deprem ve edebiyat ilişkisi yalnızca tarihsel bir inceleme değil, aynı zamanda gelecekteki felaketlere dair hazırlık ve dayanışma yollarını arayan yenilikçi anlatıların da keşfine dönüştürülmektedir. Dolayısıyla edebiyat, depremlerin yol açtığı dönüşüm ve yeniden doğuş temalarıyla zenginleştirilmiş bir derinlik sunmakta, bu sayede insan ruhunun karmaşıklığını ve dayanıklılığını gözler önüne sermektedir.

6 Şubat 2023 depremleri özellikle bölge insanları üzerinde bıraktığı etkiden ziyade ülke genelinde bu afetlerden etkilenen belirli bir zümreyi harekete geçirerek yazın dünyasına katkıda bulunmalarını sağlamıştır. Özellikle “bireysel ve toplumsal travma” ölçütünde yeni eserlerin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Bir diğer katkıda “dayanışma ve birliktelik” fikri üzerinden sağlanmıştır. Yaşanmışlıklar ve gerçeklik olgusu ile ortaya çıkan eserler, bu noktada bize duygu yoğunluğunu ve konu üzerinde düşünme yetisini tetiklemiştir. “Doğanın gücü ve insanın duruşu” fikri de bize tema olarak yaşanan afetlere bakış açımızı genişletmemizi sağlayan eserler ortaya çıkarmıştır. Kaynak olarak faydalanılan ve üzerinden yeni eserler ortaya çıkmasını sağlayan fikir de “kültürel bellek ve toplumsal hafızadır.” Geçmişteki olaylara bakışı ve onlarla kurulan empatiler sayesinde geleceği şekillendirebileceğiz.

Kahramanmaraş depremi gibi büyük felaketlerin edebiyat üzerindeki etkisi, afet kültürünün bir parçası olarak kalacaktır. Bu eserler, sadece yaşananları değil, aynı zamanda toplumların afetlere verdiği yanıtları, dirençlerini ve yeniden doğuş hikâyelerini içerir.

 Yazın hayatındaki bu yoğun duyguların ortaya çıkardığı şiir, roman, hikâye, deneme, dizi, film ve birçok türdeki eser, afetin büyüğünün küçüğünün olmadığını bizlere göstermiştir. Küçücük bir kalpte yaşanan afet etkisinin ne kadar büyük dünyaları yıkabileceğini bizlere göstermiştir. Gelecek nesiller için önemli bir kültürel miras oluşturacak olan bu eserler, afetlerin toplumları şekillendiren etkilerini anlamak adına önemli bir kaynak olacaktır. Afet kültürünün edebiyatla buluşması, yalnızca bir anlatı değil, aynı zamanda bir iyileşme süreci, bir toplumsal belleği yenileme fırsatıdır.